Hiện Tượng Phù Chân: Dấu Hiệu Tích Tụ Dịch Lành Tính Do Ngồi Lâu Hay Cảnh Báo Sớm Của Suy Tim, Suy Thận?

Merinco xin kính chào quý độc giả và quý bệnh nhân,

Sau những chuyến công tác hay hành trình dài trên máy bay, nhiều người trong chúng ta thường gặp phải hiện tượng hai chân sưng nề, nặng trĩu. Ngay cả các chuyên gia y tế những người trực tiếp điều trị bệnh đôi khi cũng trải qua cảm giác lo lắng này trước khi đưa ra những nhận định lâm sàng chính xác.

Hôm nay, ban biên tập Merinco xin được trân trọng chia sẻ lại những góc nhìn chuyên môn rất thực tế và hữu ích từ PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu – Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội. Trở về sau chuyến bay kéo dài 27 tiếng đồng hồ từ Boston về Hà Nội, phơi nhiễm với tình trạng phù chân lành tính do ngồi lâu, bác sĩ đã dành thời gian ngồi cà phê sáng để đúc kết và chia sẻ một cẩm nang y khoa ngắn gọn về hiện tượng PHÙ CHÂN.

Hy vọng bài viết dưới đây sẽ giúp quý vị hiểu đúng, phân biệt rõ giữa hiện tượng sinh lý lành tính và các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý nguy hiểm để chủ động bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.

Trước tiên, cần phải khẳng định rõ ràng: PHÙ không phải là một căn bệnh cụ thể, mà là một dấu hiệu lâm sàng cảnh báo nhiều vấn đề khác nhau bên trong cơ thể.

Để mọi người dễ hình dung và theo dõi, tôi xin được chia nguyên nhân gây phù chân thành 2 nhóm lớn: Nhóm lành tính và Nhóm bệnh lý nguy hiểm đến tính mạng.

I. Nhóm Nguyên Nhân Lành Tính (Thường gặp, ít nguy hiểm)

Đây là nhóm nguyên nhân phổ biến nhất trong đời sống hàng ngày, thường không gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng và có thể tự cải thiện:

• Do đứng hoặc ngồi quá lâu: Thường gặp ở giáo viên, nhân viên văn phòng hoặc những người phải đi máy bay, tàu xe đường dài. Khi giữ một tư thế quá lâu, máu từ hệ tĩnh mạch ở chân lưu thông về tim kém đi, bị ứ lại và thoát dịch ra mô kẽ. Đặc điểm là phù mềm, ấn lõm, và thường sẽ biến mất sau một đêm kê cao chân khi ngủ.
• Do tác dụng phụ của thuốc: Một số loại thuốc điều trị huyết áp (đặc biệt là nhóm chèn kênh canxi như Amlodipine, Nifedipin...), thuốc nội tiết, hoặc các loại thuốc giảm đau (cả loại có hoặc không chứa corticoid)... đều có thể là thủ phạm gây giữ nước và phù chân.
• Do mang thai (Phù sinh lý): Khi thai kỳ lớn dần, tử cung to ra sẽ chèn ép vào tĩnh mạch chủ dưới, kết hợp với sự thay đổi nội tiết tố trong cơ thể người mẹ gây ra phù. Phù sinh lý thường xuất hiện đều ở cả 2 chân.
  Lưu ý đặc biệt: Nếu sản phụ bị phù chân đột ngột, mức độ nặng kèm theo tăng huyết áp thì phải nghĩ ngay đến nguy cơ nhiễm độc thai nghén (tiền sản giật) và cần đi khám ngay.
• Do chế độ ăn uống: Ăn quá mặn (thừa muối) hoặc thiếu hụt các vi chất, vitamin nhóm B... Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng hiện nay trường hợp này rất ít gặp nhờ chế độ ăn uống ngày càng phong phú. Hiện tượng này nếu có thường chỉ xảy ra ở các môi trường cá biệt (vùng hải đảo, người tu hành, hoặc môi trường bị giam giữ...).

Dạng trung gian cần lưu ý: Suy tĩnh mạch chi dưới

Đây là tình trạng các tĩnh mạch chân bị giãn và van tĩnh mạch bị suy hỏng chức năng. Tình trạng này có thể xếp vào dạng trung gian: ban đầu có thể lành tính nhưng nếu phát hiện muộn và không điều trị đúng cách sẽ dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm.

• Dấu hiệu nhận biết: Chân có xu hướng phù tăng dần về chiều muộn, đi kèm cảm giác nặng chân, nổi gân xanh (tĩnh mạch mạng nhện) và hay bị chuột rút (vọ bẻ) vào ban đêm.

II. Nhóm Nguyên Nhân Bệnh Lý Nguy Hiểm

Khác với nhóm lành tính, phù chân do bệnh lý thường có những đặc điểm riêng biệt và phản ánh tổn thương ở các cơ quan nội tạng lớn. Ở nhóm này, chúng ta cần phân biệt dựa trên việc phù ở cả hai bên hay chỉ khu trú ở một bên chân.

1. Trường hợp phù đều cả 2 bên chân

Nếu bạn bị phù cả 2 chân, tổn thương dạng ấn lõm, không thuyên giảm ngay cả khi đã kê cao chân khi ngủ, đồng thời đi kèm các triệu chứng toàn thân khác thì cần đặc biệt cảnh giác với các bệnh lý sau:

• Bệnh suy tim: Khi cơ tim bơm máu yếu, máu sẽ bị ứ lại ở hệ thống tĩnh mạch ngoại vi.
  • Đặc điểm: Phù tăng dần từ vùng mắt cá chân lên phía trên, nặng hơn về chiều tối. Người bệnh thường kèm theo cảm giác mệt mỏi, khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm đầu thấp. Đây cũng là nguyên nhân tôi thường xuyên gặp nhất tại phòng khám của mình.
• Bệnh lý về thận (Suy thận, Hội chứng thận hư): Thận bị tổn thương làm mất một lượng lớn protein qua nước tiểu hoặc suy giảm chức năng lọc nước, gây giữ nước trong cơ thể.
  • Đặc điểm: Phù thường xuất hiện đầu tiên ở vùng mặt, mi mắt vào buổi sáng khi vừa ngủ dậy, sau đó mới lan xuống chân. Thường đi kèm mệt mỏi, tiểu ít hoặc nước tiểu có bọt.
• Bệnh lý về gan (Xơ gan): Gan bị suy chức năng dẫn đến giảm tổng hợp Albumin trong máu (làm giảm áp lực keo) kết hợp với hiện tượng tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
  • Đặc điểm: Phù chân thường xuất hiện muộn và đi kèm với tình trạng cổ trướng (bụng to chướng như cái trống), vàng da, vàng mắt.
• Suy dinh dưỡng nặng: Thiếu đạm (protein) trường kỳ làm giảm áp lực keo trong lòng mạch, khiến nước thoát ra ngoài mô kẽ gây phù. Trường hợp này hay gặp ở người cao tuổi ăn uống kém hoặc người mắc các bệnh mạn tính tiêu hao năng lượng.

2. Trường hợp chỉ phù khu trú 1 bên chân

Nếu hiện tượng phù chỉ xuất hiện ở một bên chân, đi kèm với các dấu hiệu SƯNG - NÓNG - ĐỎ - ĐAU, đây có thể là một tình trạng cấp cứu y khoa nguy hiểm:

• Huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT): Có cục máu đông hình thành và gây tắc nghẽn hoàn toàn lòng mạch. Tình trạng này cực kỳ nguy hiểm vì cục máu đông có thể bong ra, di chuyển về tim và lên phổi gây thuyên tắc phổi (nguy cơ tử vong rất cao). Bệnh hay gặp ở người sau phẫu thuật, người nằm bất động lâu ngày, người vừa đi máy bay chặng dài hoặc phụ nữ dùng thuốc tránh thai đường uống kéo dài...
• Nhiễm trùng, viêm mô tế bào: Nhiễm trùng cấp tính ở da và tổ chức dưới da, chân sưng nóng, đỏ, đau nhức nhối và thường tìm thấy "đường vào" của vi khuẩn (vết xước, vết côn trùng cắn, nốt ghẻ...).
• Tắc mạch bạch huyết: Hệ thống hạch hoặc mạch bạch huyết bị tổn thương hoặc tắc nghẽn, thường xảy ra sau các ca phẫu thuật lớn hoặc xạ trị điều trị ung thư vùng vùng chậu/bẹn.

Lời khuyên từ chuyên gia

Như các bạn đã thấy, hiện tượng phù chân có thể vô cùng đơn giản như một tác dụng phụ của viên thuốc huyết áp hàng ngày, nhưng cũng có thể là tiếng chuông cảnh báo sớm của một tình trạng suy tim mất bù nguy hiểm.

Đừng chủ quan với đôi chân của mình. Hãy lắng nghe cơ thể, chủ động quan sát các dấu hiệu đi kèm và đưa bản thân hoặc người thân đến các cơ sở y tế uy tín để thăm khám kịp thời nếu thấy tình trạng phù chân có những đặc điểm bất thường thuộc nhóm nguy hiểm nêu trên.

Chúc mọi người luôn có một sức khỏe thật bình an!

Nguồn: GS Lân Hiếu