Giải Nobel Y học 2025: Hé lộ bí mật giúp hệ miễn dịch biết “tự kiềm chế”

Ba nhà khoa học Shimon Sakaguchi, Fred Ramsdell và Mary E. Brunkow vừa được trao Giải Nobel Y học năm 2025 vì những phát hiện giúp giải thích cách hệ miễn dịch duy trì sự cân bằng — bảo vệ cơ thể khỏi bệnh tật nhưng không quay lại tấn công chính mình.

Công trình của họ xoay quanh một nhóm tế bào đặc biệt có tên là tế bào T điều hòa (Regulatory T cells, hay Treg) – những “người gác cổng” thầm lặng giúp ngăn ngừa các bệnh tự miễn như tiểu đường type 1, lupus hay viêm khớp dạng thấp.

Khi hệ miễn dịch cần biết dừng lại

Hệ miễn dịch có nhiệm vụ nhận diện và tiêu diệt virus, vi khuẩn, hay tế bào ung thư. Tuy nhiên, nếu không được kiểm soát, nó có thể nhận nhầm các tế bào khỏe mạnh là “kẻ thù” và gây bệnh tự miễn.

Trước đây, các nhà khoa học cho rằng phần lớn tế bào T có khả năng gây hại cho cơ thể đã bị loại bỏ trong tuyến ức – nơi chúng được “huấn luyện”. Nhưng thực tế, một số tế bào “lọt lưới” vẫn đi ra ngoài và có thể gây rối.

Đó là lúc tế bào T điều hòa (Treg) xuất hiện. Chúng hoạt động như một đội tuần tra, nhận biết những phản ứng miễn dịch sai lệch và ra tín hiệu “hạ nhiệt”, giúp hệ miễn dịch không vượt quá giới hạn.

Ảnh: Tế bào T điều hòa bảo vệ cơ thể

Từ phòng thí nghiệm đến đột phá y học

Shimon Sakaguchi – người đầu tiên nhận ra “tế bào kiềm chế”

Vào cuối những năm 1980, Sakaguchi làm thí nghiệm trên chuột bị cắt tuyến ức. Ông nhận thấy những con chuột này nhanh chóng phát triển các rối loạn miễn dịch nặng, nhưng khi được truyền một nhóm tế bào T đặc biệt từ chuột khỏe mạnh, triệu chứng lại giảm.

Sau nhiều năm nghiên cứu, năm 1995, ông công bố rằng một nhóm tế bào T mang dấu hiệu CD4 và CD25 chính là “phanh” của hệ miễn dịch – về sau được gọi là Regulatory T cells (Treg).

Fred Ramsdell & Mary Brunkow – tìm ra gene điều khiển

Cùng thời điểm, Fred Ramsdell và Mary Brunkow nghiên cứu một dòng chuột bị bệnh “scurfy” – toàn thân viêm nặng và chết sớm vì rối loạn miễn dịch. Họ phát hiện nguyên nhân đến từ đột biến gene FOXP3 trên nhiễm sắc thể X.

Sau đó, họ còn chứng minh rằng ở người, đột biến FOXP3 gây ra hội chứng IPEX – một căn bệnh hiếm gặp khiến trẻ nhỏ mất khả năng kiểm soát miễn dịch và tử vong sớm.

Từ đó, FOXP3 được xác định là “công tắc trung tâm” quyết định sự phát triển và hoạt động của tế bào Treg.

Cách Treg bảo vệ cơ thể

1. Một tế bào T “lọt” khỏi tuyến ức vô tình nhận diện sai một protein của chính cơ thể và tấn công mô lành.
2.  Tế bào T điều hòa (Treg) phát hiện điều này là sai sót, liền can thiệp và “ra lệnh dừng lại”.

Cơ chế này giúp ngăn ngừa phản ứng tự miễn, giữ hệ miễn dịch ở trạng thái cân bằng — vừa đủ mạnh để chống lại mầm bệnh, vừa đủ tỉnh táo để không gây hại cho cơ thể.

Cánh cửa mở ra cho y học tương lai

Khám phá về tế bào T điều hòa và gene FOXP3 đã tạo ra một làn sóng mới trong nghiên cứu y học. Hiểu được cách hệ miễn dịch kiểm soát chính nó không chỉ giúp điều trị bệnh tự miễn, mà còn mở ra cơ hội trong ung thư học, cấy ghép nội tạng và liệu pháp tế bào.

• Trong ung thư, một số khối u lợi dụng tế bào T điều hòa để “ẩn mình” trước hệ miễn dịch. Bằng cách ức chế Treg, các liệu pháp mới giúp “đánh thức” tế bào miễn dịch tấn công ung thư hiệu quả hơn.
   
• Trong bệnh tự miễn và cấy ghép, ngược lại, bác sĩ lại muốn tăng cường hoặc truyền thêm Treg để làm dịu phản ứng miễn dịch, giúp cơ thể không tấn công mô ghép hoặc giảm viêm mạn tính.
   
• Một số thử nghiệm lâm sàng đang tiến hành sử dụng interleukin-2 liều thấp để kích thích Treg phát triển hoặc nuôi cấy Treg trong phòng thí nghiệm để truyền lại cho bệnh nhân.

Khi nhà khoa học đang leo núi thì nhận tin đoạt giải Nobel

Theo The New York Times, sáng 7/10, khi Ủy ban Nobel gọi để báo tin vui, Fred Ramsdell đang… leo núi ở dãy Rocky, điện thoại đặt ở chế độ “máy bay”. Ông chỉ biết mình trở thành chủ nhân Giải Nobel sau gần nửa ngày — một khoảnh khắc giản dị, đúng với tính cách trầm lặng của nhà khoa học dành trọn đời nghiên cứu cơ chế tự điều hòa của cơ thể.

Ramsdell chia sẻ trong bài phỏng vấn với The New York Times rằng ông cảm thấy “vô cùng biết ơn”, vì phần thưởng này “không chỉ dành cho ba người, mà cho cả một cộng đồng các nhà khoa học đã miệt mài khám phá cách hệ miễn dịch duy trì sự cân bằng”.

Một bước tiến giúp hiểu rõ chính mình

Giải Nobel Y học 2025 là lời nhắc nhở rằng: sức mạnh thật sự của hệ miễn dịch không chỉ nằm ở khả năng tấn công, mà còn ở khả năng tự kiềm chế.

Nhờ những khám phá về tế bào T điều hòa và gene FOXP3, y học đã tiến gần hơn đến việc hiểu rõ cách cơ thể duy trì sự hài hòa giữa bảo vệ và tự kiểm soát — nền tảng của sức khỏe bền vững cho con người.

Nguồn: Tổng hợp