MỐI LIÊN HỆ GIỮA BÉO PHÌ VÀ TIỂU ĐƯỜNG: BỨC TRANH TOÀN CẦU VỀ “DIABESITY”

Trong vài thập kỷ gần đây, sự gia tăng song hành của béo phì và đái tháo đường tuýp 2 đã trở thành một trong những thách thức y tế lớn nhất trên toàn thế giới. Trước đây, hai bệnh này thường được xem là riêng biệt: một bên liên quan đến cân nặng, bên còn lại liên quan đến đường huyết. Tuy nhiên, loạt nghiên cứu đa quốc gia từ 2010 đến 2024 đã cho thấy: béo phì và tiểu đường tuýp 2 thực chất là hai mặt của cùng một vấn đề, gắn kết chặt chẽ với nhau qua nhiều cơ chế sinh học và chuyển hoá.

Tình trạng này phổ biến đến mức, trong cộng đồng khoa học quốc tế đã xuất hiện một thuật ngữ mới: “diabesity”- sự kết hợp của diabetes (tiểu đường) và obesity (béo phì). Thuật ngữ này phản ánh đúng bản chất: béo phì không chỉ là một yếu tố nguy cơ mà là một động lực quan trọng thúc đẩy tiểu đường tuýp 2 bùng phát ở mức độ toàn cầu.

1. Gánh nặng béo phì toàn cầu và tác động đến bệnh tiểu đường

Báo cáo World Obesity Atlas 2024 cho thấy một bức tranh đáng báo động:

• Đến năm 2035, sẽ có 1,77 tỷ người thừa cân
• Và 1,53 tỷ người béo phì, chiếm 54% tổng số người trưởng thành
• Năm 2024, thế giới đã ghi nhận hơn 1 tỷ người đang sống với béo phì

Điều này đồng nghĩa rằng cứ 2 người trưởng thành trên thế giới thì có hơn 1 người thừa cân hoặc béo phì. Sự thật này có ảnh hưởng sâu rộng đến y tế toàn cầu bởi hơn 1/8 số ca tử vong do bệnh không lây nhiễm có nguyên nhân gián tiếp từ thừa cân hoặc béo phì, bao gồm đột quỵ, bệnh mạch vành, ung thư và đặc biệt là đái tháo đường tuýp 2.

Đáng chú ý hơn, tốc độ gia tăng béo phì ở giới trẻ, bao gồm thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi, đang diễn ra nhanh hơn bất kỳ nhóm tuổi nào khác. Điều này tạo ra làn sóng mới của tiền tiểu đường, gan nhiễm mỡ, và tiểu đường tuýp 2 xuất hiện ở độ tuổi ngày càng trẻ, gây gánh nặng dài hạn lên hệ thống y tế.

Ảnh: Loạt nghiên cứu đa quốc gia từ 2010 đến 2024 đã cho thấy béo phì và tiểu đường tuýp 2 thực chất là hai mặt của cùng một vấn đề, gắn kết chặt chẽ với nhau qua nhiều cơ chế sinh học và chuyển hoá

2. Béo phì làm tăng nguy cơ tiểu đường bằng cách nào?

2.1 Kháng insulin mấu chốt của mối liên hệ

Để hiểu sự kết nối giữa béo phì và tiểu đường, cần bắt đầu từ hormone insulin, chìa khóa giúp đưa glucose từ máu vào tế bào.
Khi một người thừa mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng (mỡ tích tụ sâu bên trong khoang bụng, bao quanh gan và dạ dày), các tế bào của cơ thể sẽ trở nên ít nhạy cảm hơn với insulin.

Đây gọi là kháng insulin.

Khi đó, tuyến tụy buộc phải sản xuất thêm insulin để bù đắp. Tình trạng này có thể kéo dài nhiều năm trước khi xuất hiện triệu chứng, và chính giai đoạn “im lặng” này khiến nhiều người không biết rằng họ đang tiến gần đến tiền tiểu đường rồi tiểu đường tuýp 2.

Cleveland Clinic gọi đây là “vòng xoắn bệnh lý giữa mỡ dư thừa và đường huyết tăng”, trong đó mỡ càng nhiều → insulin càng kém hiệu quả → đường huyết càng tăng → nguy cơ tiểu đường càng lớn.

2.2 Gan quá tải nguồn gốc của đường huyết cao

Gan là cơ quan quan trọng giúp điều hòa đường máu.
Khi chất béo tích tụ quá nhiều trong gan (tình trạng gan nhiễm mỡ), gan mất khả năng kiểm soát việc dự trữ và giải phóng glucose, dẫn đến:

• tăng đường huyết lúc đói
• tăng đường huyết sau ăn
• tăng rủi ro tiến triển thành tiểu đường tuýp 2

Đây là lý do gan nhiễm mỡ (MASLD) và tiểu đường thường xuất hiện cùng nhau.

2.3 Viêm mạn tính do mỡ nội tạng

Không chỉ là nơi “dự trữ mỡ”, mô mỡ thực chất là một cơ quan nội tiết, giải phóng nhiều phân tử tín hiệu gây viêm.
Các chất này:

• làm nặng thêm tình trạng kháng insulin
• thúc đẩy xơ vữa mạch máu
• gây rối loạn chuyển hoá

Tình trạng viêm kéo dài giải thích vì sao người béo phì dễ bị nhiễm trùng nặng, bao gồm COVID-19, và có nguy cơ cao mắc hội chứng hậu COVID.

3. Béo phì: một bệnh mạn tính phức tạp, không chỉ do “ăn nhiều – lười vận động”

Các nghiên cứu hiện đại từ năm 2024 nhấn mạnh rằng béo phì là một bệnh đa yếu tố, hình thành từ sự tương tác của:

• di truyền
• nội tiết
• môi trường sống
• điều kiện kinh tế
• thói quen ngủ nghỉ
• stress
• thực phẩm chế biến sẵn
• giảm vận động

Chính vì thế, việc giảm cân không đơn giản là “ăn ít lại”, mà là quá trình điều trị lâu dài.

Béo phì gây tác hại theo hai cách chính:

3.1 Tác hại trực tiếp

Mỡ dư thừa gây áp lực lên cơ thể:

• thoái hóa khớp gối, hông
• đau lưng mãn tính
• ngưng thở khi ngủ
• khó thở, giảm thông khí
• đau ngực khi vận động

3.2 Tác hại gián tiếp qua rối loạn chuyển hóa

Béo phì làm tăng nguy cơ:

• tăng huyết áp
• rối loạn mỡ máu
• tim mạch
• tiểu đường tuýp 2
• gan nhiễm mỡ
• bệnh thận
• gout
• một số ung thư (gan, tụy, đại tràng, vú)

Người béo phì nặng có thể giảm tuổi thọ 8–10 năm, con số tương đương hút thuốc lá.

4. Tiểu đường typ 2: hậu quả lớn nhất của béo phì

Theo các nghiên cứu tổng hợp, khoảng 85% bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 bị thừa cân hoặc béo phì.

Điều này không chỉ là mối liên hệ thống kê mà là mối quan hệ nhân quả rõ rệt:

• Người càng béo phì, đặc biệt béo phì bụng
• thì nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2 càng tăng mạnh

Thậm chí, chỉ cần tăng vài cân cũng có thể làm đường huyết xấu đi ở những người đã có kháng insulin tiềm ẩn.

5. Giảm cân giúp giảm mạnh nguy cơ tiểu đường

Điều đáng mừng là giảm cân dù chỉ ở mức khiêm tốn cũng mang lại lợi ích lớn.

Giảm 5–10% cân nặng có thể giúp:

• tăng nhạy cảm insulin
• giảm đường huyết
• giảm nguy cơ tiến triển từ tiền tiểu đường → tiểu đường
• giảm huyết áp
• giảm mỡ trong gan
• cải thiện giấc ngủ

Giảm ≥10% cân nặng giúp:

• giảm đáng kể nguy cơ mắc tiểu đường typ 2
• giảm đau khớp, giúp vận động dễ dàng hơn
• cải thiện rõ tình trạng gan nhiễm mỡ

6. Béo phì và tiểu đường vòng xoắn nguy hiểm

Khi béo phì và tiểu đường phát triển song song, chúng tạo thành “vòng xoắn bệnh lý”:

1. Mỡ tăng → kháng insulin
2. Kháng insulin → đường huyết tăng
3. Đường huyết tăng → mỡ tích tụ nhiều hơn
4. Gan nhiễm mỡ → kháng insulin nặng hơn
5. Cơ thể mệt mỏi → giảm vận động → tiếp tục tăng cân

Nếu không kiểm soát, vòng xoắn này sẽ dẫn đến hàng loạt biến chứng như:

• bệnh tim
• suy thận
• đột quỵ
• mù lòa
• cắt cụt chi

Béo phì và tiểu đường là “đại dịch kép” của thế kỷ 21

Béo phì và tiểu đường type 2 không chỉ là hai bệnh đứng cạnh nhau mà là một hệ thống bệnh lý liên kết chặt chẽ.
Chúng phát triển từ cùng cơ chế: kháng insulin, viêm mạn tính, gan nhiễm mỡ, rối loạn chuyển hoá và thay đổi lối sống trong thời đại hiện nay.

Dự phòng và điều trị diabesity cần tiếp cận toàn diện:

• thay đổi lối sống và ăn uống
• tăng vận động
• giảm cân bền vững
• theo dõi đường huyết và mỡ máu định kỳ
• hỗ trợ tâm lý, giảm stress
• can thiệp y tế khi cần

Bằng cách kiểm soát cân nặng và dinh dưỡng hợp lý, mỗi người có thể giảm mạnh nguy cơ mắc tiểu đường và các bệnh liên quan, cải thiện chất lượng cuộc sống lâu dài.

Nguồn: Tổng hợp

Lưu ý: Công ty TNHH Thương Mại Quốc Tế Merinco là nhà phân phối vật tư y tế, không cung cấp lời khuyên y khoa. Nội dung chỉ nhằm mục đích thông tin không thay thế tư vấn từ bác sĩ. Một phần nội dung được tạo ra với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo và có thể chưa đầy đủ hoặc không được cập nhật thường xuyên. Vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm nào.