Kiểm Soát Các Yếu Tố Nguy Cơ Để Phòng Bệnh Đái Tháo Đường Tuýp 2

1. Lắng Nghe Chuyên Gia: Câu Hỏi Và Lời Giải Đáp Từ Bác Sĩ Nguyễn Quang Bảy

Câu 1: Từ thực tiễn điều trị tại Bệnh viện Bạch Mai, bác sĩ đánh giá thế nào về thực trạng gia tăng và xu hướng trẻ hóa của bệnh đái tháo đường hiện nay?

• Trả lời câu hỏi về xu hướng gia tăng của bệnh, bác sĩ cho biết số ca ĐTĐ tại Việt Nam đang tăng nhanh và xuất hiện ở độ tuổi ngày càng trẻ, nhất là ở nhóm thừa cân, béo phì. Khảo sát STEPS 2021 của Bộ Y tế và WHO cho thấy tỷ lệ người 18–69 tuổi bị tăng đường huyết là 7,1% (tăng từ 4,1% năm 2015). Một nghiên cứu khác trên 5.200 người (30–69 tuổi) ghi nhận 7,3% mắc ĐTĐ và 17,9% tiền ĐTĐ. Đáng chú ý, phòng khám của ông hiện gặp không ít bệnh nhân 30–40 tuổi, thậm chí trẻ hơn. Đây là hệ quả của lối sống ít vận động, ăn uống thừa năng lượng tích tụ cùng yếu tố di truyền.

Câu 2: Đâu là những yếu tố nguy cơ cốt lõi khiến đái tháo đường tuýp 2 bùng phát ở người trẻ và trung niên, thưa bác sĩ?

• Theo bác sĩ, các yếu tố nguy cơ chính bao gồm thừa cân – béo phì (đặc biệt béo bụng), lối sống ít vận động, chế độ ăn dư năng lượng và tiền sử gia đình. Người châu Á có đặc điểm dễ tích mỡ nội tạng, nên khuyến cáo ADA 2026 đề nghị tầm soát ở người thừa cân/béo phì châu Á có BMI chỉ từ 23 kg/m² nếu có thêm nguy cơ. Bên cạnh đó, các tình trạng như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ, hội chứng buồng trứng đa năng hay tiền sử ĐTĐ thai kỳ cũng làm gia tăng tình trạng kháng insulin.

Câu 3: Yếu tố di truyền ảnh hưởng ra sao đến khả năng mắc bệnh, thưa bác sĩ?

• Bác sĩ giải thích phần lớn ĐTĐ type 2 là bệnh đa gen, có gen nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh. Nếu bố hoặc mẹ mắc bệnh, nguy cơ của con có thể tăng 2–4 lần, nhưng lối sống lành mạnh hoàn toàn có thể giúp trì hoãn hoặc tránh được bệnh dù mang gen nguy cơ.

Câu 4: Ở giai đoạn tiền đái tháo đường, có dấu hiệu nào mà người dân thường vô tình bỏ qua?

• Một điểm được nhấn mạnh nhiều lần là tiền đái tháo đường hầu như không có triệu chứng rõ ràng. Bệnh nhân không khát nước, không tiểu nhiều, không sút cân nên rất dễ chủ quan. Theo ADA 2026, tiền ĐTĐ được xác định khi:
  • HbA1c: 5,7 – 6,4%
  • Đường huyết lúc đói: 5,6 – 6,9 mmol/L
  • Đường huyết 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose: 7,8 – 11,0 mmol/L
    Chúng ta không nên chờ có triệu chứng mới đi khám. Những người béo bụng, tăng huyết áp, mỡ máu cao hay có người thân mắc bệnh nên chủ động xét nghiệm ngay.

Câu 5: Nếu không kiểm soát tốt, đái tháo đường sẽ gây ra những biến chứng gì? Điều gì khiến bác sĩ trăn trở nhất?

• Bác sĩ chia sẻ ĐTĐ ảnh hưởng đến toàn bộ hệ tim mạch và mạch máu, có thể dẫn đến nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy thận, mù lòa, tổn thương thần kinh và loét bàn chân. Khảo sát của Bộ Y tế công bố năm 2022 cho thấy hơn 55% người mắc ĐTĐ tại Việt Nam đã có biến chứng (34% biến chứng tim mạch, 39,5% biến chứng mắt/thần kinh, 24% biến chứng thận). Điều bác sĩ trăn trở nhất là hầu hết các biến chứng nặng nề này đều có thể phòng ngừa hoặc làm chậm nếu bệnh được phát hiện và kiểm soát từ sớm.

Câu 6: Chúng ta nên bắt đầu tầm soát đường huyết từ độ tuổi nào và chỉ số nào cần can thiệp y tế?

• Với người trưởng thành bình thường, ADA 2026 khuyến cáo bắt đầu tầm soát từ 35 tuổi (lặp lại định kỳ mỗi 3 năm). Nhưng nếu có thừa cân/béo phì kèm các yếu tố nguy cơ, bạn cần tầm soát ở bất kỳ độ tuổi nào. Nếu đường huyết lúc đói ở mức 5,6–6,9 mmol/L hoặc HbA1c từ 5,7–6,4%, bạn đã ở nhóm tiền ĐTĐ và cần thay đổi lối sống ngay. Từ 7,0 mmol/L hoặc HbA1c từ 6,5% trở lên là ngưỡng chẩn đoán ĐTĐ, cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn diện.

Câu 7: Ở giai đoạn tiền đái tháo đường, việc thay đổi lối sống có thể đưa đường huyết về lại bình thường không?

• Hoàn toàn có thể! Nghiên cứu DPP trên 3.234 người cho thấy thay đổi lối sống (giảm khoảng 7% cân nặng và vận động 150 phút/tuần) giúp giảm tới 58% nguy cơ tiến triển thành ĐTĐ. Các nghiên cứu về thuốc nhóm GLP-1 (như semaglutide) cũng cho tỷ lệ phục hồi đường huyết bình thường rất cao. Dù vậy, chìa khóa gốc rễ vẫn là dinh dưỡng, vận động và giảm cân bền vững; thuốc chỉ là phương án hỗ trợ khi có chỉ định phù hợp.

Câu 8: Việc tập luyện tác động cụ thể ra sao đến đường huyết và độ nhạy insulin, thưa bác sĩ?

• Bác sĩ giải thích: Khi vận động, cơ bắp sẽ tiêu thụ glucose hiệu quả hơn mà không cần phụ thuộc vào insulin. Về lâu dài, tập luyện đều đặn giúp tăng khối cơ, giảm mỡ nội tạng và tăng độ nhạy insulin. Khuyến cáo là nên vận động cường độ vừa ít nhất 150 phút/tuần (đi bộ nhanh, đạp xe, bơi...) kết hợp tập sức mạnh. Đáng chú ý, chỉ cần đạt mục tiêu 150 phút vận động mỗi tuần đã giúp giảm khoảng 44% nguy cơ mắc ĐTĐ típ 2, kể cả khi chưa giảm được cân.

Câu 9: Liệu stress kéo dài và mất ngủ có làm tăng đường huyết không?

• PGS.TS.BS Nguyễn Quang Bảy: Có ảnh hưởng rất lớn. Stress khiến cơ thể tiết nhiều hormone cortisol và adrenaline, làm gan giải phóng glucose và tăng kháng insulin. Thiếu ngủ còn rối loạn hormone thèm ăn, khiến ta ăn nhiều hơn. Người ngủ dưới 7 giờ mỗi đêm có nguy cơ mắc ĐTĐ cao hơn (OR khoảng 1,18), và chất lượng ngủ kém có nguy cơ cao hơn hẳn (OR khoảng 1,50). Phòng bệnh vì thế cần gắn liền với ngủ đủ 7–8 giờ/đêm và giải tỏa căng thẳng.

Câu 10: Tăng huyết áp, mỡ máu cao hay bệnh tuyến giáp ảnh hưởng thế nào đến đái tháo đường?

• Tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, béo phì và gan nhiễm mỡ cùng nằm chung trong một "hệ sinh thái" rối loạn chuyển hóa. Việc điều trị hiện nay luôn phải quản lý đồng bộ cả tim mạch – thận – chuyển hóa chứ không chỉ nhìn vào một con số đường huyết. Về tuyến giáp: cường giáp có thể làm tăng nhẹ đường huyết nhưng ít khi gây ĐTĐ; suy giáp làm giảm nhẹ đường huyết, còn các bướu nhân tuyến giáp lành tính thì không ảnh hưởng.

Câu 11: Thông điệp cốt lõi bác sĩ muốn nhắn gửi đến cộng đồng là gì?

• PGS.TS.BS Nguyễn Quang Bảy: Thông điệp của tôi rất đơn giản: Đừng chờ đến khi có triệu chứng mới kiểm tra đường huyết. Hãy chủ động ăn uống lành mạnh, hạn chế đồ uống có đường, tăng rau xanh, tập luyện 150 phút/tuần, ngủ đủ và tầm soát định kỳ. Phát hiện sớm không phải để lo lắng, mà là để chúng ta giữ lấy thời gian thay đổi tương lai sức khỏe của chính mình.

Câu 12: (Góc hỏi đáp độc giả) Độc giả Nguyễn Hoàng Nam (42 tuổi) hỏi về việc tiêm giảm cân phòng ĐTĐ và liệu Bệnh viện Bạch Mai có điều trị béo phì không?

• Trả lời câu hỏi của một độc giả 42 tuổi bị béo phì và tiền ĐTĐ về các phương pháp tiêm giảm cân, bác sĩ cho biết hiện có một số thuốc tiêm hỗ trợ giảm cân tác động lên hormone đường ruột, giúp giảm cảm giác đói. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh đây không phải là giải pháp "tiêm một mũi là xong", mà cần đi kèm chương trình điều trị lâu dài, có theo dõi y tế, kết hợp dinh dưỡng và vận động.

2. Những Điểm Chủ Chốt Cần Nắm Vững

Theo dõi toàn bộ cuộc phỏng vấn, khán giả dễ dàng nhận thấy những thông điệp sinh động và gần gũi được chuyên gia gửi gắm:

• Sự chuyển dịch đáng lo ngại: Bệnh không còn là "chuyện của người già". Xu hướng trẻ hóa ở lứa tuổi 30–40 đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về lối sống bận rộn nhưng ít vận động ngày nay.
• Sức mạnh của giai đoạn Tiền ĐTĐ: Đây được coi là "cơ hội vàng". Chỉ cần điều chỉnh lối sống đúng cách, chúng ta hoàn toàn có thể đưa đường huyết trở về mức bình thường.
• Góc nhìn toàn diện về sức khỏe: Phòng bệnh không chỉ là chuyện "ăn gì, tập gì" mà còn là duy trì giấc ngủ chất lượng 7–8 tiếng và giải tỏa áp lực tinh thần.
• Tầm soát chủ động: "Sát thủ âm thầm" này không chờ đến khi bạn khát nước hay sút cân mới xuất hiện. Việc chủ động thử máu định kỳ là cách duy nhất để bảo vệ bản thân.

Hình ảnh: Kiểm soát đường huyết với máy đo đường huyết liên tục (CGM) FreeStyle Libre Abbott

3. Lời Nhắn Gửi Thân Thương Từ Merinco

Sức khỏe không phải là điều chúng ta chờ đợi, mà là mục tiêu chúng ta chủ động xây dựng mỗi ngày. Qua những chia sẻ rất đỗi tâm huyết của PGS.TS.BS Nguyễn Quang Bảy, Merinco mong muốn được sát cánh cùng bạn và gia đình trên hành trình lắng nghe và chăm sóc cơ thể đúng cách.

Đừng ngần ngại dành thời gian kiểm tra sức khỏe định kỳ, duy trì những nhịp đập thể thao rèn luyện mỗi tuần và chọn lựa cho mình một lối sống cân bằng, lành mạnh. Merinco luôn ở đây, sẵn sàng cung cấp các giải pháp và trang thiết bị y tế tin cậy, cùng bạn nâng niu từng chỉ số sức khỏe và tận hưởng trọn vẹn những phút giây hạnh phúc bên gia đình.

Lưu ý: Công ty TNHH Thương Mại Quốc Tế Merinco là nhà phân phối vật tư y tế, không cung cấp lời khuyên y khoa. Nội dung chỉ nhằm mục đích thông tin không thay thế tư vấn từ bác sĩ. Một phần nội dung được tạo ra với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo và có thể chưa đầy đủ hoặc không được cập nhật thường xuyên. Vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm nào